१८५७ च्या पहिल्या भारतीय स्वातंत्र्यलढ्यातील प्रमुख सेनापती तात्या टोपे (रामचंद्र पांडुरंग येवलेकर) हे धाडसी मराठा क्रांतिकारक होते. नानासाहेब पेशव्यांचे अत्यंत विश्वासू सहकारी म्हणून त्यांनी कानपूर आणि झाशीच्या राणी लक्ष्मीबाईंच्या साथीने ब्रिटीश सत्तेविरुद्ध गोरिल्ला युद्धातून (गनिमी कावा) मोठे आव्हान निर्माण केले. १८ एप्रिल १८५९ रोजी शिवपुरी येथे त्यांना इंग्रजांनी फाशी दिली [२, ३, ७, १०].
तात्या टोपेंचे जीवन आणि योगदान:
जन्म आणि बालपण: तात्या टोपे यांचा जन्म १८१४ (काही स्रोतांनुसार १८१३-१५) मध्ये नाशिक जिल्ह्यातील येवला येथे एका मराठी ब्राह्मण कुटुंबात झाला [३, १२]. त्यांच्या वडिलांचे नाव पांडुरंगराव टोपे होते.
सैनिकी नेतृत्व: ते पेशवा बाजीराव दुसरे यांचे सहकारी होते आणि पुढे नानासाहेब पेशवे यांचे जवळचे मानले जात. ते १८५७ च्या उठावातील सर्वात कार्यक्षम आणि धोरणी नेते होते [६, १०].
स्वातंत्र्यलढ्यातील भूमिका:
कानपूर उठाव: नानासाहेबांच्या सैन्याचे नेतृत्व करत त्यांनी ब्रिटीश जनरल विंडहॅमला कानपूरमधून पळवून लावले [१, ६].
ग्वाल्हेर आणि झाशी: राणी लक्ष्मीबाईंना ग्वाल्हेर जिंकण्यात मदत केली आणि कालपीच्या युद्धात पराक्रम गाजवला [४, ११].
गनिमी कावा (Guerrilla Warfare): त्यांनी उत्तर प्रदेश, राजस्थान आणि मध्य प्रदेशातील ग्रामीण भागात ब्रिटीश सैन्याला जेरीस आणले [७].
अमर बलिदान: विश्वासघातामुळे ७ एप्रिल १८५९ रोजी नरवरचा राजा मानसिंह याच्या सांगण्यावरून इंग्रजांनी त्यांना अटक केली आणि १८ एप्रिल १८५९ रोजी शिवपुरी येथे फाशी दिली [७, ११, १२].
तात्या टोपे हे त्यांच्या अदम्य साहस, देशभक्ती आणि लष्करी कौशल्यासाठी भारताच्या इतिहासात "अमर सेनापती" म्हणून ओळखले जातात.