लोकशाहीर अण्णाभाऊ साठे (१९२०-१९६९) हे मराठी साहित्यातील दलितांच्या व उपेक्षितांच्या जीवनावर आधारित बंडखोर लेखन करणारे युगप्रवर्तक साहित्यिक, शाहीर आणि समाजसुधारक होते. केवळ दीड दिवसांची शालेय शिक्षण घेऊनही त्यांनी ३५ कादंबऱ्या, ३२ कथासंग्रह, पोवाडे, नाटके आणि 'फकिरा' सारखी अभिजात कादंबरी लिहून संयुक्त महाराष्ट्र चळवळीत महत्त्वाचे योगदान दिले [६, ७]।
अण्णाभाऊ साठे - व्यक्ती आणि वाङ्मय
व्यक्ती (व्यक्तिमत्व):
अण्णाभाऊ साठे हे सांगली जिल्ह्यातील वाटेगाव येथे जन्मलेले एक अशिक्षित परंतु अफाट अनुभवाचे धनी असलेले साहित्यिक होते [६]।
त्यांचे व्यक्तिमत्त्व डाव्या विचारसरणीवर आधारित होते आणि ते शोषित, पीडित, कामगार वर्गाचे प्रतिनिधित्व करत [१]।
संयुक्त महाराष्ट्र चळवळीत त्यांनी आपल्या भारदस्त आवाजातील पोवाड्यांनी महाराष्ट्राला पेटवून दिले [६]।
वाङ्मय (साहित्य):
फकिरा: 'फकिरा' (१९५९) ही त्यांची सर्वात प्रसिद्ध कादंबरी आहे, ज्याला महाराष्ट्र सरकारचा पुरस्कार मिळाला होता [६, ७]।
साहित्य प्रकार: त्यांनी ३५ कादंबऱ्या, १५ कथासंग्रह, १० पोवाडे, १ रशियातील प्रवासवर्णन, नाटके, आणि १२ पटकथा लिहिल्या [६]।
मुख्य विषय: मातंग समाज, कामगार वर्ग, जातीयता, आणि सामाजिक विषमतेच्या विरोधात त्यांचे लेखन होते [१, ६]।
प्रमुख कथा: 'सुलताना', 'गुळवेळ', 'चित्रा' यांसारखे कथासंग्रह [६]।
योगदान आणि पुरस्कार:
अण्णाभाऊंना 'दलित साहित्याचे जनक' मानले जाते [३]।
१९६१ मध्ये 'फकिरा' कादंबरीला सर्वोत्कृष्ट कादंबरीचा पुरस्कार मिळाला [९]।
त्यांच्या स्मृतीप्रीत्यर्थ 'साहित्यरत्न लोकशाहीर अण्णा भाऊ साठे पुरस्कार' दिला जातो [११]।
अण्णाभाऊ साठे यांचे वाङ्मय हे केवळ मनोरंजन नसून ते बंड, अन्यायाविरुद्धची चीड आणि माणसाच्या जगण्याच्या संघर्षाचे प्रतिबिंब आहे.