भारतीय स्वातंत्र्य संग्रामात केवळ राजकीय नेतेच नाही, तर वैज्ञानिक, संशोधक आणि विज्ञान संस्थांचे योगदान अत्यंत मोलाचे होते. स्वदेशी विज्ञान चळवळीतून ब्रिटिशांचा आर्थिक आणि बौद्धिक पाया कमकुवत करणे हा याचा मुख्य उद्देश होता [३, ६, ९]। डॉ. प्रफुल्लचंद्र राय, जे.सी. बोस यांसारख्या शास्त्रज्ञांनी स्वदेशी उद्योग व विज्ञानाला प्रोत्साहन देऊन आत्मनिर्भर भारताचा पाया रचला [९]।
भारतीय स्वातंत्र्य संग्रामातील विज्ञानाची प्रमुख भूमिका:
स्वदेशी विज्ञान चळवळ: विज्ञानाचा वापर करून आत्मनिर्भरता वाढवणे, जेणेकरून ब्रिटीश मालाची आयात कमी होईल. यामध्ये बंगाल केमिकल अँड फार्मास्युटिकलसारख्या उद्योग समूहांचे योगदान महत्त्वाचे होते [३, ९]।
वैज्ञानिक राष्ट्रवाद: ब्रिटीश भारताला मागासलेला देश मानत होते. या गैरसमजाला दूर करण्यासाठी आणि भारतीय प्राचीन व आधुनिक विज्ञानाची ताकद जगासमोर मांडण्यासाठी शास्त्रज्ञांनी प्रयत्न केले [९]।
अंधश्रद्धा निर्मूलन आणि जागृती: वैज्ञानिक विचारांचा प्रसार करून समाजात जागरूकता निर्माण करणे, हा स्वातंत्र्याचाच एक भाग होता [१]।
वैज्ञानिक संस्थांची स्थापना: भारतीय वैज्ञानिक संस्था आणि अकादमींनी संशोधनाला प्रोत्साहन देऊन ब्रिटीश बौद्धिक वर्चस्वाला आव्हान दिले [१]।
नेत्यांचा वैज्ञानिक दृष्टिकोन: लोकमान्य टिळक आणि स्वामी विवेकानंद यांनी विज्ञानाचे महत्त्व ओळखून समाजाला वैज्ञानिक दृष्टिकोन आत्मसात करण्याचे आवाहन केले होते [९]।