भारतीय स्वातंत्र्यलढ्यात जनजाती (आदिवासी) क्रांतिकारकांचे योगदान अनन्यसाधारण आणि सशस्त्र राहिले आहे. १८ व्या शतकापासूनच ब्रिटिशांच्या अन्यायकारक धोरणांविरुद्ध आदिवासींनी, जसे की भिल्ल, गोंड, मुंडा, संथाल आणि कोळी समुदायांनी, जंगल-जमिनीच्या हक्कासाठी व स्वराज्यासाठी सशस्त्र लढे दिले. हे लढे राष्ट्रीय मुक्ती चळवळीचे एक प्रकारे अग्रदूत ठरले [१५].
स्वातंत्र्यलढ्यातील प्रमुख आदिवासी क्रांतिकारक आणि योगदान:
भगवान बिरसा मुंडा: १९ व्या शतकाच्या शेवटी मुंडा जमातीचे नेतृत्व करून ब्रिटिशांविरुद्ध 'उलगुलान' (महान चळवळ) उभी केली [१]. त्यांनी धर्मांतर आणि आदिवासींवरील अन्यायाविरुद्ध आवाज उठवला [६].
उमाजी नाईक: महाराष्ट्रातील भिल्ल आणि कोळी समाजाला संघटित करून १८२६ ते १८३२ दरम्यान ब्रिटिशांविरुद्ध सशस्त्र संघर्ष केला. त्यांनी रामोशी समाजाच्या मदतीने ब्रिटिशांना जेरीस आणले [७].
राणी गायडिनलियू: मणिपूरमधील या आदिवासी नेत्याने वयाच्या अवघ्या १३ व्या वर्षी ब्रिटिशांविरुद्ध उठाव केला आणि नागा जमातीला संघटित केले [१५].
लक्ष्मण नाईक: ओडिसातील कोरापुट येथील आदिवासी नेते, ज्यांनी महात्मा गांधींच्या प्रेरणेने आदिवासींना कर न भरण्याच्या चळवळीत सामील केले [१५].
सिद्धू आणि कान्हू मुर्मू: १८५५-५६ मध्ये संथाल उठावाचे नेतृत्व करत ब्रिटिशांच्या 'इजारेदार' प्रथेविरुद्ध लढा दिला [४].
खानदेशातील आदिवासी: भिल्ल समुदायाने खानदेशात सातत्याने ब्रिटिश सत्तेला सशस्त्र लढा दिला आणि आपल्या जल-जंगल-जमिनीच्या अधिकारांचे रक्षण केले