भारतीय स्वातंत्र्यलढा (१८५७-१९४७) हा ब्रिटिशांच्या वसाहतवादी राजवटीविरुद्धचा एक प्रदीर्घ संघर्ष होता, ज्यामध्ये गांधीजींच्या अहिंसक चळवळी (असहकार, सविनय कायदेभंग) आणि क्रांतिकारक गटांनी मोलाची भूमिका बजावली. या काळात ६५० हून अधिक संस्थाने होती, ज्यांनी स्वातंत्र्यानंतर सरदार पटेलांच्या मुत्सद्दीपणामुळे भारतात विलीन होऊन आधुनिक भारताच्या जडणघडणीत योगदान दिले [२, ६, ९]।
स्वातंत्र्यलढ्यातील प्रमुख पैलू:
प्रारंभिक टप्पा: १८८५ मध्ये काँग्रेसची स्थापना आणि मवाळ नेत्यांचे घटनात्मक मार्गांनी प्रयत्न [२]।
गांधी युग: १९२० नंतर महात्मा गांधींच्या नेतृत्वाखाली अहिंसक सविनय कायदेभंग आणि असहकार चळवळ [२, ३]।
क्रांतिकारक चळवळ: भगतसिंग, राजगुरु, सुखदेव यांसारख्या वीरांनी सशस्त्र संघर्ष केला [७]।
महत्त्वाच्या चळवळी: १९२० ची असहकार, १९३० चा सविनय कायदेभंग आणि १९४२ ची 'भारत छोडो' आंदोलन [१, ११]।
संस्थाने आणि विलीनीकरण:
स्थिती: १५ ऑगस्ट १९४७ पूर्वी, भारत हा ब्रिटिशांचा थेट भाग आणि संस्थानिक (राजे-रजवाडे) अशा दोन भागांत विभागलेला होता [६]।
समस्या: स्वातंत्र्यानंतर संस्थानांना स्वतंत्र राहण्याचा किंवा भारतात सामील होण्याचा पर्याय होता [६]।
विलीनीकरण: सरदार वल्लभभाई पटेल आणि व्ही.पी. मेनन यांनी ६५० हून अधिक संस्थानांना (उदा. बडोदा, जयपूर, कोल्हापूर) मुत्सद्दीपणाने स्वतंत्र भारतात विलीन केले [५, ६]।
संघर्ष: जुनागढ, हैदराबाद आणि काश्मीर या संस्थानांचे विलीनीकरण कठीण होते, ज्यासाठी लष्करी हस्तक्षेप किंवा जनमत घ्यावे लागले [६]।
स्वातंत्र्य आंदोलनामुळे १५ ऑगस्ट १९४७ रोजी भारत ब्रिटिशांच्या गुलामगिरीतून मुक्त झाला आणि त्यानंतर संस्थानांच्या विलीनीकरणाने भारताची भौगोलिक एकता साधली गेली.