१९३८-३९ मध्ये हैद्राबाद (भागानगर) संस्थानातील निजामशाहीच्या दडपशाहीविरुद्ध हिंदू महासभा आणि आर्य समाजाने उभारलेला 'भागानगर निःशस्त्र प्रतिकार' हा एक प्रमुख संघटित लढा होता [२, ६]। स्वातंत्र्यवीर सावरकरांच्या नेतृत्वाखाली हिंदूंच्या धार्मिक व नागरी हक्कांसाठी हा लढा चालवला गेला, ज्यामध्ये संघाच्या स्वयंसेवकांचाही महत्त्वाचा सहभाग होता [४, ६]।
भागानगर निःशस्त्र प्रतिकाराची प्रमुख वैशिष्ट्ये:
कालावधी: सप्टेंबर १९३८ ते ऑगस्ट १९३९ दरम्यान हा लढा लढला गेला [२, ४]।
उद्देश: निजाम राजवटीत हिंदूंवर होणारे अत्याचार, धार्मिक स्वातंत्र्य नाकारणे आणि आर्य समाज/हिंदू महासभेच्या कार्यावर घातलेली बंदी याविरुद्ध आवाज उठवणे [३, ६]।
नेतृत्व व सहभाग: हिंदू महासभेने 'भागानगर निःशस्त्र प्रतिकार मंडळ' स्थापन केले, ज्यात वाय. डी. जोशी, दत्तोपंत ठेंगडी यांसारख्या नेत्यांचा समावेश होता [७]। सावरकरांच्या आवाहनानंतर राष्ट्रीय स्वयंसेवक संघाच्या स्वयंसेवकांनीही यात मोठा सहभाग घेतला [२, ४]।
निःशस्त्र स्वरूप: हा लढा अहिंसक (सत्याग्रह) होता, तरीही तो संघटित आणि आक्रमक स्वरूपाचा होता [४]।
परिणाम: या आंदोलनामुळे निजामाला काही अटी मान्य कराव्या लागल्या आणि आंदोलकांचा दबाव वाढला [३]।
हा लढा हैद्राबाद मुक्ती संग्रामाचा एक अत्यंत महत्त्वाचा टप्पा मानला जातो, ज्याने पुढे १९४८ च्या पोलीस ॲक्शनची पायाभरणी केली [१, ६]।