कलमारकर -चव्हाण एस. creator पुणे भारतीय विचार साधना प्रकाशन 2022 eng 55pp. भारतीय स्वातंत्र्यलढ्यात जनजाती (आदिवासी) क्रांतिकारकांचे योगदान अनन्यसाधारण आणि सशस्त्र राहिले आहे. १८ व्या शतकापासूनच ब्रिटिशांच्या अन्यायकारक धोरणांविरुद्ध आदिवासींनी, जसे की भिल्ल, गोंड, मुंडा, संथाल आणि कोळी समुदायांनी, जंगल-जमिनीच्या हक्कासाठी व स्वराज्यासाठी सशस्त्र लढे दिले. हे लढे राष्ट्रीय मुक्ती चळवळीचे एक प्रकारे अग्रदूत ठरले [१५]. स्वातंत्र्यलढ्यातील प्रमुख आदिवासी क्रांतिकारक आणि योगदान: भगवान बिरसा मुंडा: १९ व्या शतकाच्या शेवटी मुंडा जमातीचे नेतृत्व करून ब्रिटिशांविरुद्ध 'उलगुलान' (महान चळवळ) उभी केली [१]. त्यांनी धर्मांतर आणि आदिवासींवरील अन्यायाविरुद्ध आवाज उठवला [६]. उमाजी नाईक: महाराष्ट्रातील भिल्ल आणि कोळी समाजाला संघटित करून १८२६ ते १८३२ दरम्यान ब्रिटिशांविरुद्ध सशस्त्र संघर्ष केला. त्यांनी रामोशी समाजाच्या मदतीने ब्रिटिशांना जेरीस आणले [७]. राणी गायडिनलियू: मणिपूरमधील या आदिवासी नेत्याने वयाच्या अवघ्या १३ व्या वर्षी ब्रिटिशांविरुद्ध उठाव केला आणि नागा जमातीला संघटित केले [१५]. लक्ष्मण नाईक: ओडिसातील कोरापुट येथील आदिवासी नेते, ज्यांनी महात्मा गांधींच्या प्रेरणेने आदिवासींना कर न भरण्याच्या चळवळीत सामील केले [१५]. सिद्धू आणि कान्हू मुर्मू: १८५५-५६ मध्ये संथाल उठावाचे नेतृत्व करत ब्रिटिशांच्या 'इजारेदार' प्रथेविरुद्ध लढा दिला [४]. खानदेशातील आदिवासी: भिल्ल समुदायाने खानदेशात सातत्याने ब्रिटिश सत्तेला सशस्त्र लढा दिला आणि आपल्या जल-जंगल-जमिनीच्या अधिकारांचे रक्षण केले 260206 20260206163947.0