भारतीय स्वातंत्र्यलढ्यात १९२० नंतर साम्यवादी (Communism) विचारसरणीचा प्रभाव वाढला, ज्याने कामगार, शेतकरी आणि तरुणांना ब्रिटिशांविरुद्ध संघटित केले. सशस्त्र क्रांतिकारी चळवळी आणि काँग्रेसमधील समाजवादी गटातून (उदा. भगतसिंग, जयप्रकाश नारायण) या विचारांचा प्रसार झाला. वर्गविहीन समाजाचे स्वप्न पाहत, साम्यवाद्यांनी साम्राज्यवादाला कडाडून विरोध केला.
भारतीय स्वातंत्र्यलढा आणि साम्यवाद: मुख्य मुद्दे
उदय आणि प्रसार: रशियन क्रांतीनंतर (१९१७) भारतात साम्यवादी विचारांचा प्रसार झाला. १९२० च्या दशकात कम्युनिस्ट पार्टी ऑफ इंडियाची (CPI) स्थापना झाली, ज्याने कामगार आणि शेतकऱ्यांच्या हक्कांसाठी लढा उभारला [१२].
क्रांतिकारी साम्यवाद: भगतसिंग, सुखदेव आणि राजगुरू यांच्यासारखे तरुण क्रांतिकारक साम्यवादी विचारसरणीच्या प्रभावाखाली होते [३]. त्यांनी 'हिंदुस्तान सोशालिस्ट रिपब्लिकन असोसिएशन' (HSRA) स्थापन करून सशस्त्र लढा दिला [७].
कामगार आणि शेतकरी चळवळ: कम्युनिस्टांनी कामगारांच्या संप (strikes) घडवून आणल्या. महाराष्ट्रात आणि देशभरात जमीनदारशाही व ब्रिटिश धोरणांविरुद्ध (उदा. वरळी आदिवासी उठाव, लढा दिला [१३].
काँग्रेस समाजवादी पक्ष: काँग्रेसच्या अंतर्गत १९३४ मध्ये जयप्रकाश नारायण, आचार्य नरेंद्र देव यांनी समाजवादी गट स्थापन केला, ज्यांनी स्वातंत्र्यासोबतच सामाजिक-आर्थिक समतेचा पुरस्कार केला