राजर्षी शाहू महाराज (२६ जून १८७४ - ६ मे १९२२) हे कोल्हापूर संस्थानाचे एक अत्यंत पुरोगामी, लोककल्याणकारी राजे होते. त्यांनी बहुजन समाज, दलित आणि स्त्रियांच्या शिक्षणासाठी व सामाजिक समतेसाठी ऐतिहासिक कार्य केले. १९०२ मध्ये मागासवर्गीयांना नोकरीत आरक्षण, मोफत शिक्षण, वसतिगृहांची उभारणी, आणि आंतरजातीय विवाहाला प्रोत्साहन देऊन त्यांनी विषमतेवर प्रहार केला, ज्यामुळे त्यांना 'राजर्षी' ही पदवी मिळाली [१, २, १०, ११].
राजर्षी शाहू महाराजांचे जीवन व कार्य - प्रमुख पैलू:
जन्म आणि बालपण: शाहू महाराजांचा जन्म २६ जून १८७४ रोजी कागलच्या घाटगे घराण्यात झाला. त्यांचे मूळ नाव यशवंतराव होते. कोल्हापूरच्या लक्ष्मीबाई यांनी त्यांना दत्तक घेतले, त्यानंतर ते कोल्हापूरचे छत्रपती झाले [१०].
सामाजिक समता व सुधारणा:
आरक्षण धोरण: १९०२ मध्ये मागासवर्गीय समाजासाठी सरकारी नोकऱ्यांमध्ये ५०% आरक्षणाची ऐतिहासिक घोषणा केली, जे भारतातील आरक्षणाचे पहिले पाऊल मानले जाते [१].
जातिभेद निर्मूलन: अस्पृश्यता निवारणासाठी त्यांनी अनेक कायदे केले. सर्व जातींच्या मुलांसाठी कोल्हापुरात वसतिगृहे सुरू केली [१].
आंतरजातीय विवाह: त्यांनी कायदेशीर मान्यता देऊन आंतरजातीय विवाहांना प्रोत्साहन दिले [११].
शैक्षणिक कार्य:
मोफत व सक्तीचे शिक्षण: शाहू महाराजांनी कोल्हापूर संस्थानात प्राथमिक शिक्षण मोफत आणि सक्तीचे केले [१].
वसतिगृह निर्मिती: ग्रामीण भागातील मुलांसाठी त्यांनी अनेक वसतिगृहे सुरू केली, जसे की मराठा, लिंगायत, जैन, आणि मुस्लिम वसतिगृहे [१].
कृषी व औद्योगिक विकास:
राधानगरी धरण: भोगवती नदीवर राधानगरी धरण उभारून कोल्हापूरच्या शेतीसाठी सिंचनाची सोय केली, ज्यामुळे कोल्हापूर सुजलाम सुफलाम झाले [२].
औद्योगिक विकास: शेतकऱ्यांच्या मुलांसाठी 'किंग एडवर्ड ॲग्रिकल्चरल इन्स्टिट्यूट'ची स्थापना केली. तसेच, कोल्हापुरात शाहुपुरी ही व्यापारपेठ व कापड गिरणी सुरू केली [२, १५].
महिला सक्षमीकरण: विधवा पुनर्विवाहाला कायदेशीर मान्यता दिली आणि महिला शिक्षणावर भर दिला [११].
कला व संस्कृती: कलाकारांना, मल्लांना (पैलवान) आणि कुस्तीला त्यांनी खूप प्रोत्साहन दिले, ज्यामुळे कोल्हापूर 'कुस्तीचे शहर' म्हणून ओळखले जाऊ लागले.
थोडक्यात विचारसरणी:
शाहू महाराजांनी जातीआधारित विषमतेवर प्रहार करून बहुजन समाजाला मुख्य प्रवाहात आणले. त्यांनी केवळ कोल्हापूरचाच नाही, तर संपूर्ण महाराष्ट्राचा विकास विचार मांडला. त्यांच्या लोककल्याणकारी कार्यामुळे त्यांना 'राजर्षी' या सन्माननीय पदवीने गौरविण्यात आले