हात्मा जोतीराव फुले (११ एप्रिल १८२७ - २८ नोव्हेंबर १८९०) हे महाराष्ट्रातील एक थोर समाजसुधारक, जातिविरोधी विचारवंत, लेखक आणि क्रांतिकारी नेते होते. स्त्री शिक्षण, अस्पृश्यता निवारण, शेतकरी व बहुजन समाजाच्या हक्कासाठी त्यांनी आयुष्यभर संघर्ष केला [१, २, ३]। १ जानेवारी १८४८ रोजी पत्नी सावित्रीबाई फुले यांच्यासह पुण्यात पहिली मुलींची शाळा काढून त्यांनी शैक्षणिक क्रांतीची मुहूर्तमेढ रोवलीजन्म आणि बालपण: जोतीराव फुले यांचा जन्म ११ एप्रिल १८२७ रोजी साताऱ्यात झाला. त्यांचे कुटुंब पुण्यात स्थायिक झाले होते, जे फुलविक्रीचा व्यवसाय (माळी) करत होते, म्हणून त्यांना 'फुले' आडनाव पडले [१]।
शिक्षण आणि विचार: लहानपणीच आईचे छत्र हरपले होते. कठीण परिस्थितीत शिक्षण पूर्ण करतानाच त्यांनी मानवी समता आणि सामाजिक अन्यायावर विचार करण्यास सुरुवात केली [५]।
स्त्री शिक्षणाचे प्रणेते: तत्कालीन समाजात स्त्रियांना शिक्षण नाकारले जात होते. हे बदलण्यासाठी जोतीरावांनी सावित्रीबाईंना सुशिक्षित केले आणि १८४८ मध्ये भिडे वाड्यात मुलींची पहिली शाळा सुरू केली [५, ९]।
सामाजिक सुधारणा (सत्यशोधक समाज): २४ सप्टेंबर १८७३ रोजी त्यांनी 'सत्यशोधक समाज' स्थापन केला. या संस्थेमार्फत त्यांनी जातीभेदाला कडाडून विरोध केला, विधवा पुनर्विवाहाला प्रोत्साहन दिले आणि केशवपन प्रथेविरुद्ध लढा दिला [३, ६]।
शेतकऱ्यांचे कैवारी: 'शेतकऱ्याचा असूड' या ग्रंथातून त्यांनी शेतकऱ्यांच्या दयनीय अवस्थेवर प्रकाश टाकला. शेतकऱ्यांना सावकारी पाशातून मुक्त करण्यासाठी त्यांनी प्रयत्न केले [१०]।
साहित्यिक कार्य: त्यांनी गुलामगिरी, शेतकऱ्याचा असूड, सार्वजनिक सत्यधर्म, सत्सार यांसारख्या क्रांतिकारी ग्रंथांची रचना केली, ज्यांनी बहुजन समाजाला आत्मसन्मानाची प्रेरणा दिली